حسن فرازمند
*اشاره:
گرچه اولین ارکستر نظامی ایران در عهد ناصرالدین‌شاه و توسط «مسیوآلفرد ژان باتیست لومر» موسیقیدان فرانسوی تشکیل شد، اما تلاش‌های مرحوم غلامرضا مین‌باشیان معروف به سالار معزز، دوپسر و دو نوه او در شکل‌گیری و توسعه موسیقی نظامی و موسیقی عمومی در تاریخ موسیقی ایران راهگشای بسیاری از تنگناها در این حوزه بود، که در این‌باره در صفحه صدسالگی هفته قبل به معرفی گوشه‌هایی مختصر از زندگی و آثار این خاندان موسیقیدان و هنرمند ایرانی پرداختم و قول دادم که در این فرصت نیز نقش و آثار آنان در این حوزه را بیشتر مورد مطالعه قرار دهم. در اینجا شما را با بخش‌هایی دیگر از تحولات موسیقیایی روزگار «مین‌باشیان‌ها» آشنا می‌کنم:
آن‌طور که از برخی نوشته‌های موسیقیایی بر می‌آید، مرحوم غلامرضا مین‌باشیان (سالار معزز) اولین ارکستر خود را در سال ۱۲۹۳ تشکیل داد. او در این سال آموزشگاهی برای تعلیم موسیقی نظامی به نام «کلاس موزیک» تأسیس کرد و به تدریس پرداخت. دوره این کلاس چهار ساله بود و افراد غیرنظامی نیز می‌توانستند در آن شرکت کرده و موسیقی کلاسیک (غیرنظامی) را فرا بگیرند.
او به کمک مرحوم میرزا علی‌اکبرخان معروف به نقاش باشی (مزین‌الدوله)، کتاب‌هایی را که از فرانسه به فارسی ترجمه شده بود، برای تدریس سازشناسی، ارکستراسیون موسیقی نظامی و هارمونی استفاده می‌کرد. جزوه‌هایی نیز با قلم او در باب سلفژ و تعلیم سازهای بادی نوشته شد، اما منتشر نشده است.هفت‌سال بعد یعنی در سال ۱۳۰۰، اداره موزیک ارتش را تاسیس کرد و خود ریاست آن را با درجه سرتیپی عهده‌دار شد.
پس از هفت سال، زمانی که قانون منع دریافت دوحقوق از دو سازمان دولتی تصویب شد، او از ریاست مدرسه موزیک کناره‌گیری کرد. بعد از او کلنل علینقی وزیری به سرعت تدریس موسیقی نظامی را از برنامه‌های آموزشی موسیقی عمومی حذف کرد، زیرا آموزش موسیقی نظامی به طور مستقل در اداره موزیک ارتش، تحت نظر سالار معزز و معاونت پسرش نصرالله (نصرالسلطان) ادامه داشت. در سال ۱۳۰۹، سالار معزز بازنشسته شد و پسرش نصرالسلطان جای او را گرفت.
سالار معزز در نت‌نویسی موسیقی ایرانی به شیوه اروپایی نیز پیشگام بود. او برای اولین بار قسمتی از ردیف دستگاه ماهور را که توسط حسین‌خان هنگ‌آفرین نواخته شده بود، نت‌نویسی و در تهران و لایپزیک آلمان منتشرکرد. در این ردیف، علامت‌های ربع پرده با نشانه‌هایی که در نت‌نویسی عربی معمول بود، مشخص شده‌اند. این ردیف برای لاوینیاک، تدوین‌کننده دایره‌المعارف موسیقی در فرانسه، نیز فرستاده شد و او با سالار معزز درباره موسیقی ایرانی مکاتبه داشت.
بنا به نوشته استاد داریوش شهبازی مورخ معاصر، وی با تلفیق موسیقی ایرانی و تکنیک‌های کلاسیک غربی، آثاری خلق کرد که هم در مراسم نظامی و هم در محافل هنری اجرا می‌شد. او همچنین با پیانو موسیقی ایرانی می‌نواخت. او معتقد بود که شاگردان مدرسه موزیک باید با اصول موسیقی ملی نیز آشنا باشند. غلامرضا مین‌باشیان مانند حسین‌خان هنگ‌آفرین، از موسیقیدانانی بود که علاوه بر تخصص در رشته خویش (موزیک نظام) به موسیقی ایرانی نیز وارد بود و از نخستین کسانی نیز هست که موسیقی ایرانی را به نت اروپایی نوشت و انتشار داد.
او علاوه بر موسیقی نظام، توجه خاصی به موسیقی ایران داشت و چند سالی را نزد استادان مشهور زمان خود تار نواخت و با ردیف موسیقی ایرانی آشنا شد. وی از نخستین کسانی بود که روی پیانو سعی داشت این نواها را اجرا کند و از آنجا که کوک پیانو در حالت استاندارد و بین‌المللی خود فاقد فواصل مخصوص موسیقی ایرانی است، برای اجرای ربع‌پرده‌ها خود کوک پیانو را تغییر داده و نوازندگی می‌کرد.
توجهی که سالار معزز در آن عصر به موسیقی علمی ایرانی داشت (گنجاندن موسیقی ایرانی در دروس) در واقع حکم پایه‌ای را داشت برای اقدامات گسترده بعدی که اهمیتش در آن روزگار مشهود نبود و در واقع وی نخستین هنرمندی است که راه را برای ثبت الحان موسیقی و آشنا ساختن موسیقیدانان ایرانی به شیوه علمی باز کرد. سازنده سرودهای پرشور و ملی، در سال ۱۳۱۰ به تقاضای خود بازنشسته شد و سرانجام در سال ۱۳۱۴ نت آخر زندگی را نواخت و چشم از جهان فرو بست و در شهر قم دفن شد.
همانطور که در شماره قبل صدسالگی در پنج‌شنبه قبل برایتان نوشتم غلامرضاخان مین‌باشیان دو پسر به نام‌های نصرالله و غلامحسین داشت که هر دو از چهره‌های شاخص موسیقی ایران شدند.
مین‌باشیان و سرود ملی ایران
تاریخچه سرود ملی در ایران، بازتاب‌دهنده تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این سرزمین است. در این میان، دو سرود «سلام شاهی» و «سلامتی دولت علیّه ایران» از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند.
بررسی این دو اثر، نه تنها تحولات موسیقی ایران را نشان می‌دهد، بلکه نگاهی به تغییرات مفهومی در عرصه هویت ملی ارائه می‌کند.
«سلام شاهی» که در سال ۱۲۵۲ خورشیدی توسط آلفرد لومر فرانسوی برای ناصرالدین شاه ساخته شد، نخستین قطعه رسمی به عنوان سرود ملی در ایران محسوب می‌شود. این اثر، یک «مارش بی‌کلام پیانویی» بود که در مراسم تشریفاتی دربار قاجار اجرا می‌شد و بعدها در دوره مظفرالدین‌شاه بر روی صفحه گرامافون ضبط شد. درباره ویژگی‌های این اثر می‌توان گفت که سرود سلام شاهی براساس ساختار موسیقیایی در گام ماژور اروپایی و با ریتم مارش نظامی ساخته شد.
«مین‌باشیان» در سال ۱۲۸۸ خورشیدی، همزمان با اوجگیری نهضت مشروطه، سرودی با عنوان «سلامتی دولت علیّه ایران» ساخت که به عنوان نخستین سرود ملی رسمی ایران شناخته می‌شود. این سرود در ۲۸ تیر ۱۲۸۸ شمسی اجرا شد و نمادی از هویت ملی در دوران گذار به مشروطه بود. این سرود با مضامین میهنی و بدون تمرکز بر شخص شاه، بازتابی از آرمان‌های مشروطه‌خواهان بود.
این اثر در مقایسه با «سلام شاهی» هم در حوزه ساختار و هم در کارکرد رسمی، تفاوت‌هایی داشت. این سرود بر خلاف سلام شاهی، بر مفاهیم ملی و میهنی تاکید داشت و از تمرکز بر شخص شاه خودداری می‌کرد و همچنین براساس ساختار موسیقایی، مین‌باشیان در این اثر، مقام‌های موسیقی ایرانی را با هارمونی غربی تلفیق کرد.
در کنار این تفاوت‌ها باید به مناقشاتی که درباره این دو اثر وجود داشت هم اشاره کرد. در مورد این که کدام‌یک از این دو اثر را می‌توان به عنوان «نخستین سرود ملی ایران» معرفی کرد، اختلاف نظرهایی وجود دارد:
۱. دیدگاه سلطنت‌محور: برخی از مورخان موسیقی، «سلام شاهی» را به دلیل کاربرد رسمی، نخستین سرود ملی می‌دانند.
۲. دیدگاه مشروطه‌خواهانه: محققان مستقل، «سلامتی دولت علیّه ایران» را به عنوان نخستین سرود با محتوا و کارکرد ملی معرفی می‌کنند.
ملودی «سلام شاهی» در سال ۱۳۸۳ توسط بیژن ترقی با ترانه‌ای به نام «نام جاوید وطن» بازسازی شد و با صدای سالار عقیلی اجرا گردید. این بازسازی، نشان از تداوم و اهمیت این ملودی در حافظه تاریخی ایرانیان دارد. (که در شماره آینده به این مطلب خواهم پرداخت.)
تأثیرات تاریخی
سالار معزز به عنوان «پدر موسیقی نظامی نوین ایران» شناخته می‌شود و نقش او در اسناد تاریخی و خاطرات هنرمندان مشهود است. مین‌باشیان در دوره‌ای فعالیت می‌کرد که موسیقی ایرانی تحت تأثیر دو جریان سنتی و مدرن قرار داشت.
رویکرد او به ترکیب این دو جریان، هم با استقبال روشنفکران و هم با مقاومت محافظه‌کاران روبرو شد. با این حال، تأسیس نهادهایی مانند اداره موزیک ارتش و مدرسه موزیک، ساختار منسجمی برای آموزش موسیقی در ایران ایجاد کرد که تا دهه‌ها پابرجا ماند.
مین‌باشیان را باید حلقه وصل میان موسیقی قاجاری و پهلوی دانست. او با تربیت در دارالفنون و تحصیل در روسیه، همزمان به هر دو فرهنگ موسیقایی شرق و غرب اشراف داشت.
شما چه نظری دارید؟